Nelečeni karijes u ranom detinjstvu utiče na razvoj mozga i kognitivne sposobnosti kod deteta
Prema poslednjim istraživanjima (2018 god.) u Srbiji karijes na mlečnim zubima već ima 18% dvogodišnjaka, 30% trogodišnjaka i 80% šestogodišnjaka!?
Skoro 90% obolelih zuba nije sanirano (zaustavljen karijes ili izvađen zub)!!!
Kod nas je veoma zastupljena praksa (gotovo pravilo) da se u prve tri godine, karijesom zahvaćeni i inficirani mlečni zubi ne leče, jer dete „ne sarađuje“, a ne uklanjuju se jer je potreno „čuvati prostor“ za stalne zamenike.
Brojna istraživanja ukazuju na ozbiljne posledice dugotrajnog prisutva karijesom zahvaćenih zuba, pogotovu ako se kod njih razvija infekcija. One mogu da budu:
- Povećanje rizika (i do tri puta) za kasniji razvoj karijesa na stalnim zubima.
- Stres zbog bola i otežanog žvakanja.
- Poremećaj spavanja.
- Poremećaji u ishrani.
- Poremećaji u razvoju govora.
- Odsustvovanje iz škole.
- Problemi u socijalizaciji zbog nedostatka zuba
- Posledice čestog uzimanja antibiotika.
Spominjali smo i istraživanje koje pokazije izraženije aterosklerotično suženje karotidnih arterija kod odraslih osoba, koje su imale karijes u detinjstvu. Detaljnije
Posledmoj godina se sve više ističe i uticaj obolelih zuba na razvoj kognitivnih sposobnosti. Radi se zapravo o osnovnim veštinama koje mozak koristi za razmišljanje, učenje, zaključivanje, čitanje, pamćenje i generalno obraćanje pažnje na stvari oko sebe. Smatra se da je , posebno u prvim godinama života, mozak u intenzivnom razvoju i time veoma osetljiv na spoljašnje uticaje. Nepoželjni uticaji kod prisustva nesaniranog karijesa u ranom detinjstvu su:
1. Nedovoljno žvakanja
Dokazano je da redovno i optimalno žvakanje ima uticaj na razvoj mozga. Oko zuba se nalaze brojni nervni receptori i pod pritiskom žvakanja oni stvaraju inpulse koji odlaze u regiju mozga poznatu kao hipokampus, koja je značajna za kognitivne funkcije ( memorije, posebno prostorne memorije i učenje ), ali i motorne funkcije. Poremećeno žvakanje može da dovodi do funkcionalnih i morfoloških promena u njemu.
Uzroci poremećene mastikacije su bol, ali i gubitak zuba.
Otkriveno je i da je gubitak zuba praćen i određenim promenama volumena u sivoj moždanoj masi. Siiva masa (lat. substantia grisea) je glavna komponenta centralnog nervnog sistema, koja se sastoji od tela neuronskih ćelija, neuropila (dendriti, i mijelinizovani i mijelinizovani aksoni) , glijalnih ćelija ( astroglia i oligodendrociti ) i kapilara. Siva materija razlikuje se od bele materije po tome što sadrži brojna ćelijska tela i relativno malo mijelinizovanih aksona, dok se bela materija sastoji uglavnom od dugačkih mijelinizovanih aksona i sadrži relativno vrlo malo ćelijskih tela. Siva materija sadrži većinu tela neuronskih ćelija mozga. Siva masa obuhvata regione mozga koji su uključeni u kontrolu mišića, senzornu percepciju kao što su vid i sluh, memorija, emocije, govor, odlučivanje, te samokontrola. Povečanje volume govori o pojačanim aktivnostima, a smanjenje o umanjenu aktivnosti.
Kod karijesa ranog detinjstva volumen sive mase (a time i aktivnost) se povećava u regijama odgovornim za rekaciju straha, učenje, stabilizaciju memorije, i važan nerv u predelu lica trigeminus. Istovremeno volumen sive mase se u oblastima koje kontrolišu pokrete, kontrolu motorike, emocije, radnu memoriju, ponašanje kod rešavanja problema i nemotornog dela trigeminalnog nerva se smanjuje.
Zbog toga je značajno, kod većeg broja izvađenih zuba, posebno bočnih, njihovo nadoknađivanje čuvarima
prostora, a ne samo zbog gubitka prostora!!!
2. Poremećaji spavanja
Nelečeni karijes mlečnih zuba, zbog bola i nelagodnosti , može izazvati nedostatak sna. A redovno i usklađeno spavanje je ključno u razvoju mozga i svih kongnitivnih funkcija. Poremećaj sna može uzrokovati:
- oslobađanje hormona stresa
- poremećaj konsolidacije sećanja
- ometanje pažnje,
- probleme u ponašanju i skladan emocionalni razvoj što utiče na socijalizaciju i društveni život
Istovremeno nedostatak sna predstavlja značajan rizik za dalji razvoj i napredovanje karijesa. Nepravilni obrasci spavanja, neadekvatno trajanje sna i kasno odlazak u krevet su povezani sa smanjenom samoregulacijom apetita, pre svega kasnim obrocima i povećanim unosom šećera i indirektno sa razvojem gojaznosti. Poremećaji spavanje menjaju i imuni status što može podsticati karijes aktivnost bakterija.
3. Zapaljenje
Kao posledica infekcije razorenih mlečnih zuba koji se duže vreme zadržavaju ustima dolazi do oslobađanja bakterijskih produkata (endo i egzotoksina) i zapaljenskih tkivnih hormona (citokini, prostoglandini, interleukini i dr.). Isto tako otkriveno je rasejavanje bakterija iz inficiranih zuba po celom organizmu, pa i u mozgu. Za sve njih postoje dokazi da mogu da utiču na razvoj, posebno procesa mijelinizacije, bele moždane mase značajne za razvoj memorije i kognitivnih funkcija u ranom detinjstvu.
Veoma zanačajno je i otkriće da bakterije iz nelečenih, inficiranih zuba majke tokom trudnoće mogu da izazove zapaljenje u posteljici i utiče na razvoj mozga kod fetusa.
4. Stres
Bol i neprijatnosti zbog obolelih i inflamiranih zuba izazivaju hroničnu stresnu reakciju u kojoj se oslobađaju kortikosteroidi. Oni u dužem periodu narušavaju finu hormonalnu ravnotežu neurohormona u mozgu i remete razvoj veza između nerava ključnih za kognitivne funkcije, posebno radnu memoriju i nelinearno prisećanje.
5.Promene bakterijske fluore u crevima
Kao posledica komplikacija infekcija nelečnih i čuvanih inficiranih mlečnih zuba, često se uzimaju antibiotici i sirupi protiv bolova, što dovodi do remećenja ravnteže u sastavu bakterija u crevima (crevna fluora).
Crevna fluora (mikrobiom) ima veoma značajnu ulogu u razvoju imuniteta, ali i mozga i najnovija istraživanja pokazuju da sastav i raznolikost bakterija prisutnih u crevima može da ima pozitivan i negativan efekat na kognitivne procese i samo mentalno blagostanje, zbog postojanja tzv. „moždano-crevne ose (sprege)“. Radi se o složenoj dvosmernoj komunikacionoj mreži između nervnog sistema u crevima i centralnog nervnog sistema i preko nje se senzorni signali iz creva prenose u centralni nervni sistem utičući na reflekse, raspoloženje, spoznaju i mentalno blagostanje. Isto tako mozak šalje signale koji regulišu strukturu i funkcionisanje creva. Ova dvosmerna komunikacija omogućava osovini creva i mozga da prati i integriše funkcije creva sa emocionalnim i kognitivnim centrima u mozgu. Pored toga, crevne bakterije imaju sposobnost da proizvode i oslobađaju neurotransmitere koji mogu da komuniciraju sa i utiču na centralni nervni sistem. Mikrobiom creva je osetljiv na različite faktore, uključujući stres i upotrebu lekova što može dovesti do neravnoteže bakterija (razvoj štetnih) poznate kao disbioza. Disbioza izaziva povećano lučenja inflamatornih tkivnih hormona citokina, čije dugotrajno dejstvo može imati štetan uticaj na mozak.
6. Poremećaji u ishrani
Karijes mlečnih zuba utiče na smanjeni unos hrane, i deficit, za razvoj ključnih mozga nutrijenata poput vitamini A i D, gvože, proteini i dr. Malnutricije, a posebno nenodstatak proteina ugrožavaju pravilan razvoj mozga i kognitivne funkcije.
Isto tako zapaljenski hormoni (tipa citokina ) koji se oslobađaju kod inficiranih zuba i sami značajno podstiču poremećaje u ishrani.
Posebna tema je mogući nepovoljni uticaji opšte anestezije na razvoj mozga kod najmlađih, oko čega postoje kontraverzna mišljena. Opšta anestezija je do skora u zapadnim zemljama, bila isključivi pristup kod dece sa karijesom pre treće godine života Detaljnije
Sve ovo jasno ukazuje da je praksa odbijanja lečenja karijesa kod dece u prvim godinama, jer tobož “ne mogu da sarađuju”, veoma pogrešna i opasna!!!
Pogledati naučne radove u vezi teme
Untreated Early Childhood Caries and Possible Links with Brain Development
Early Childhood Caries Is Causally Attributed to Developing Psychomotor Deficiency in Pre-School Children: The Resultant Covariate and Confounder Analyses in a Longitudinal Cohort Study
